Die Psalmberymings van Calvyn (1539) en Totius (1937) –

Deur

VE d’Assonville (snr)

1. Straatsburg 1539

(Hierdie artikel is die eerste in ’n reeks van vyf artikels uit die skrywer se wetenskaplike, gedokumenteerde bydrae in die Duitse boek Ordenlich und fruchtbar – Festschrift für Willem van ’t Spijker, Leiden 1997.)

“Daarom, nadat ons noukeurig ondersoek ingestel het, en hier en daar gesoek het, sal ons geen beter liedere vind, nóg wat beter aan die doel beantwoord, as die Psalms van Dawid, wat die Heilige Gees deur hom gespreek en gemaak het nie. En buitendien, as ons hulle sing, is ons seker dat God hulle ons in die mond lê, asof Hy self in ons sing om sy roem te verhef.” (Calvyn in sy “Epistre au lecteur”, 1542 – 1543)

Die eerste poging in Suid-Afrika

Aan die voet van die pragtige Banghoek naby Franschoek sit daar teen 1700 ’n Hugenote-predikant in die eensaamheid besig om ’n nuwe Franse Psalmberyming te maak. Hy was ds. Pierre Simond. Sover bekend, was hierdie Psalmberyming die eerste volledige bundel van die 150 Psalms wat in Afrika ontstaan het.

Maar helaas, Simond se beryming wat vir die Waalse (Franssprekende) kerke in Europa bedoel was, het verlore gegaan. Die titel was Les Veillées africaines ou les Psaumes de David mis en vers français (“Die Afrikaanse nagwake of die Psalms van Dawid in Franse beryming”).

Vir die Franssprekende Gereformeerde kerk aan die Kaap is die Geneefse bundel in die begin gebruik. In die Nederlands-(Afrikaans-)sprekende gemeentes was die Psalmberyming van Datheen tot in 1775 in gebruik totdat die nuwe Nederlandse beryming van 1773 ingevoer is.

Laasgenoemde Psalmboek was tot in 1937 in die Afrikaanse gereformeerde kerke in diens totdat dit met die beryming van JD du Toit (Totius) vervang is. Tot op die huidige datum is hierdie beryming nog steeds in gebruik.

Die kerk “in die golwe”

’n Vergelyking tussen die eerste Franse Psalmberyming in Straatsburg van 1539 en die eerste Afrikaanse Psalmberyming van 1937 is ’n opwindende ontdekkingsreis. Grotendeels is dieselfde beginsels wat Calvyn gehuldig het, byna presies 400 jaar later deur die digter-teoloog Totius met die Afrikaanse beryming toegepas.

Die Straatsburgbundel van 1539 is egter in die donkerste tyd van Calvyn se lewe gebore. Op 23 April 1538 het die Raad van Genève vir hom en Farel uit die stad verban. Maar die stad Straatsburg het hom met ope arms ontvang en hy word predikant van die Franse vlugtelinggemeente. Op 8 September van dieselfde jaar staan Calvyn weer op die preekstoel van ’n patetiese klein kerkie met die naam van Saint Nicolas – aux ondes (aux ondes = in die golwe) langs ’n waterkanaal. Is dit ironie – die kerk in die golwe?

Eintlik was Calvyn se verskyning op die kansel van die klein “armoedige” kerkie met die groepie Franse vlugtelinge van buite af gesien uiters onindrukwekkend. In sy voordrag het Calvyn glad nie geïmponeer nie. De Raemond, ’n bekende Franse historikus kort na die Hervorming, sê: “Hy het nie die minste grasie gehad nie en het op die kansel selfs nie eens gebare gemaak nie.” En dit in ’n kerkgeboutjie buitekant die stad waar die drumpel dikwels met reëns oorstroom is.

Maar in die “kerk in die golwe” het die belangrikste van alles gebeur – die Woord is gepreek. En as die evangelie van Jesus Christus verkondig word, dan is die Heilige Gees aktief en die erediens kom in beweging. Dan word dit ’n ontmoeting tussen God en die mens. God spreek en die gemeente moet antwoord.

Maar wat antwoord hulle? Soos in Genève in 1536 staan Calvyn weer eens voor ’n gemeente wat nie in staat is om met lofsange op die prediking te antwoord nie. Oor eeue heen het die gemeente in die Roomse Kerk heeltemal afgeleer om te sing.

Wat gaan Calvyn nou doen? Hy is egter vasbeslote om met hierdie Franse vlugtelinggemeente ’n nuwe begin te maak. Hulle moet ’n Psalmboek in hulle eie Franse taal kry. Hy het dit raakgesien: Omdat die gemeente nie meer sing nie, kan hulle ook nie bid nie.

Die Psalm as gebed

Aangrypend is dit dat Calvyn die Psalms in sy moedertaal “les oraysons des fidelles” noem – die gebede van die gelowiges. Dit is egter nie ’n nuwe gedagte in die kerkgeskiedenis nie. Dit is juis wat die Psalms self aan ons leer. Só het die Ou-Testamentiese kerk dit gesien. Die Psalms van Dawid word in Psalm 72:20 die “gebede van Dawid” genoem.

En as die kerk hervorm moet word, dan moet die kerksang ook hervorm word. Daarvan was Calvyn baie oortuig. Die kerklied, met name die Psalm, staan nie op sigself in isolasie in die volk se erediens nie. Dit was die groot fout van Rome: die kerksang is losgemaak van die gemeente wat dit moes sing en is gereserveer vir ’n koor van priesters.

In die Psalms waarvoor Calvyn, soos Augustinus, “geen beter gesange” kon vind nie, spreek die gemeente God aan. God het dit self aan hulle gegee. Daardeur bid hulle tot God. Alreeds in die “Artikels” wat Calvyn saam met Farel aan die Raad van Genève op 10 November 1536 gestuur het, pleit hulle dat die Psalms weer in die kerk gesing moet word “omdat die gebede van die gelowiges so koud is”.

Dit was die dringende saak wat Calvyn, vóórdat hy in Straatsburg gekom het, aan die Raad van Genève gestel het: Die kerk moet weer waarlik bid! En dit moet die gemeente deur die Psalms (God se Woord) doen. Nie mompel en prewel en binnensmonds die priester agterna sê sonder begrip en verstand nie (“a murmurer entre eux sans aulcune intelligence”).

Dat die Psalmsang gebede in die kerk is, gee aan hierdie deel van die liturgie ’n buitengewoon dinamiese betekenis – ’n besondere aktivering van die Woord in die gemeente. In die eerste uitgawe van die Institusie (1536) skryf Calvyn dat God die tong vir die gebed op twee maniere gebruik, naamlik “deur sang en deur spraak”. Presies dieselfde gedagte vind ons in die Voorwoord van die Psalmboek van Genève in 1542 (“La Forme des prièrs”). Dáár onderskei Calvyn tussen twee vorms van gebed, naamlik “dié met woord alleen en die ander met sang”.

Die Psalmberymer Totius spreek dieselfde gedagte uit: In “Gods Woord word ons verkondig dat ons sal kom tot die vernaamste deel van ons dankbaarheid, naamlik die gebed, waaronder aanbidding en lofsegginge begrepe is. ’n Lofsang is selfs ’n dubbele gebed, soos die kerkvader Augustinus gesê het, sodat ons daarin nie mag verflou nie.”

Waarom in Straatsburg geen vertalings uit Duits nie?

Die vraag is tog logies: Waarom het Calvyn nie by sy goeie vriend en kollega Martin Bucer en die Duitssprekende gemeente hulle kerkliedere oorgeneem nie, al sou dit by wyse van vertalings wees? Die Gereformeerde Kerk Straatsburg het, toe Calvyn in 1538 daar aangekom het, in volle bloei gestaan. Bucer skryf aan die stad Bern: “Naas Wittenberg was daar geen ander stad wat hom só met die algemene belange van die evangelie besig gehou het nie.”

Straatsburg is “die Antiogië van die Reformasie” genoem. Uit die ryk skat van die Duitssprekende Gereformeerde Kerk van Straatsburg se kerkliedere was daar ’n groot verskeidenheid wat maklik vertaal kon word. Ook liedere uit die Lutherse Reformasie was tot beskikking van die Franse gemeente in Straatsburg. Onder andere was daar die baie bekende “Ein Feste Burg ist unser Gott”, Luther se verwerking van Psalm 46, wat feitlik die Protestantse trefferlied van heel Europa geword het.

Waarom het dit nie ’n plek in die Franse Gereformeerde kerk gevind nie? Bloot taal- en kultuurverskille? Nee, by Calvyn was daar ’n dieperliggende rede.

(Volgende keer: Wittenberg en Straatsburg)

2. Wittenberg en Straatsburg – die verskil tussen Luther en Calvyn

Twee maande na Calvyn se aankoms in Straatsburg, sing die Franse vlugtelinggemeente alreeds Psalms in hulle eie taal. Dit weet ons uit ’n brief van Johannes Zwick aan Bullinger in Zurich op 9 November 1538.

Vanwaar het Calvyn só gou ’n paar Franse Psalms in die hande gekry? Wel weet ons dat hyself met Psalm 46 ’n begin gemaak het – die eerste Franse beryming wat hy gemaak het. Onmiddellik sien ons die verskil met Luther se benadering. Luther vertolk die Psalms van die Ou Testament volgens ’n Nuwe-Testamentiese interpretasie. Calvyn hou homself streng aan die oorspronklike teks.

Die Duitse Psalmberymer Heinrich Vogel stel die verskille tussen die Lutherse en Calvinistiese uitgangspunte vir ’n Psalmberyming duidelik. In sy bundel van 50 Psalms wat hy in Duits berym het, plaas Vogel ’n “Nachwort” (nawoord) waarin hy die verskille aandui. Onder andere sien ons die volgende:

·        Die Lutherse Psalmdigter gee ’n vrye bewerking van die Psalm in sy geheel en dit word “’n nuwe lied”; die Calvinistiese Psalmdigter is geheel en al aan die oorspronklike teks gebonde.

·        By die Lutherse Psalmdigter is digterlike vryheid primêr en die teks is die leidraad; by die Calvinis is die oorspronklike Hebreeuse teks primêr en daarná kom die digterlike vryheid.

·        Die Lutherse Psalmdigter doen sy werk sterk Christosentries sodat hy in ’n ruim mate van die teks kan afwyk. Goeie voorbeelde kry ons in Heinrich Vogel se Psalmberymings: in Psalm 23 noem hy die herder “Herr Jesu Christ”. Psalm 91 eindig hy met die aanspraak “mein Heiland”. Die Calvinistiese Psalmberymer daarenteen vertolk die oorspronklike teks sonder Nuwe-Testamentiese invoegings.

Hierdie verskille tussen die Lutherse en Calvinistiese benaderings vir ’n Psalmberyming sou tot in die twintigste eeu duidelik wees. In hoeverre die Lutherse uitgangspunt (waar die oorspronklike teks sekondêr is) die weg vir vrye gesange (waar geen oorspronklike teks is nie, of die oorspronklike teks moeilik aantoonbaar is) gebaan het, is ’n interessante vraag om te beantwoord. In die VSA kom dit ook duidelik uit studies van die Princeton Theological Seminary in Februarie 1907 na vore.

Dit word ’n verskil tussen Wittenberg en Straatsburg. Calvyn se werk aan die eerste Psalmbundel in die Gereformeerde kerke het dit onder ons aandag gebring. ’n Vergelyking tussen Luther, Calvyn en Totius in die eerste strofe van Psalm 46 toon die verskille aan:

Kenners van die Franse taal dui duidelik aan hoe Calvyn en Totius se berymings ooreenstem – juis omdat albei sterk op die oorspronklike Hebreeus staan.

In Luther se tweede strofe kom sy standpunt om ’n “nuwe lied” na aanleiding van Psalm 46 te skep, baie duidelik uit. Hy kom tot ’n direkte belydenis van die Here as Jesus Christus, ons Redder:

Fragst du, wer der ist?

Er heisst Jesus Christ,

Der Herr Zebaoth …

Wat was die beginsels vir die kerksang in Straatsburg?

Op 8 September 1538 preek Calvyn vir die eerste keer in Straatsburg. Binne twee maande sing die gemeente reeds Franse Psalms. Kort daarna (begin 1539) verskyn die Psalmbundel “Aulcuns Pseaulmes et Cantiques mys en chant” (“Enige Psalms en Gesange in musiek getoonset”).

Die boek bevat slegs 19 Psalms, die beryming van die Lofsang van Simeon, die Tien Gebooie volgens Eksodus 20 en die “Credo” of Apostoliese Geloofsbelydenis. Vyf van die Psalms is deur Calvyn berym, naamlik 25, 36, 46, 91 en 138. Die res is afkomstig van Clément Marot.

Hierdie eerste Psalmboek in die geskiedenis van die Gereformeerde kerke is die “bron waaruit die ander gereformeerde Psalmboeke in die wêreld weerklink, ontspring het”.

Die grondslae is in Straatsburg gelê. Die fondamente vir die latere Psalmbundels van Genève (1542, 1545, 1562) word in die Franse vlugtelingkerk “in die golwe” gevind. Calvyn se beginsels vir ’n suiwer Psalmberyming is met deeglike, nougesette navorsing deur H Hasper in sy magistrale werk, Calvijns Beginsel voor den Zang in de Eredienst (Deel 1, 1955) blootgelê. Vandag kan ons dit op alle ander Psalmboeke gaan toepas om tot ’n beoordeling te kom – ook ten opsigte van die Afrikaanse Psalmbundel van 1937.

In kort behels Calvyn se beginsels die volgende:

·        ’n beryming moet vanuit die Hebreeuse grondteks wees;

·        nie ’n bloemlesing nie, maar één styl;

·        die koloriet (kunseffek) van die Bybelse beelde moet bewaar word;

·        die melodieë moet waardig vir die erediens wees.

(Volgende keer: Gereformeerde kerke onder Psalmsang gestig.)

3. Gereformeerde Kerke onder Psalmsang gestig

’n Bekende biograaf van Calvyn, Doumergue, vertel die volgende:

“Die Gereformeerde Kerk is onder Psalmsang gestig. Du Bouly getuig: Die Protestante het by La Ferriere vergader om by Psalmsang die grondslag vir hulle godsdiens te lê. De Raemond het geskryf dat toe die Psalms verskyn het, het die kerk van Calvyn ontstaan. Volgens ’n ou teenstander het die Psalms ‘die formulier van die Calvinistiese godsdiens’ geword. Op die brandstapel, in die kerker, in die klaskamers, op die slagveld het die Psalms weerklink. Die lyfwag van Condé het dit aangehef. Die Psalmsang het meegesleur, besiel, bekeer, getroos en het soos ’n vuur die oorhand gekry. Optogte van studente, vorste en volk van Parys, in die Pré aux clercs, te Bourges en Bordeau, het die Psalms gesing. Die Lutherane noem die Psalms die ‘Calvinistiese sirene’. Ons Psalms is vertaal en gesing in Duits, Romeens, Deens, Hollands, Latyn, Portugees, Maleis, Italiaans, Gasconies, Boheems, Pools, Turks, Hongaars, Engels en ten slotte (selfs) in Hebreeus. Hierdie (massale) koor is gelei deur Calvyn wat die eerste Psalms berym het en die eerste melodieë gekies het en die eerste komponiste in beskerming geneem het.”

Het die Psalmboek van Straatsburg vandag nog betekenis? Het die suiwer Psalmsang in die kerke in die oggendstond van die 21^ste eeu nog ’n toekoms? Dit weet ons nie. Wat ons wel weet, is dat die kerke – soos in die eeue wat verby is – nog ’n groot taak met die Psalmsang het. Waar die Christelike wysbegeerte dikwels oor die hoofde van die gewone kerkvolk gaan, is dit die Psalmsang wat hierdie volk weer kan aangryp en elke lid weer in die aktiewe opmars van die kerk betrokke sal maak. Ook vir die kerksang het Calvyn maar één boodskap gehad: Keer terug na die Heilige Skrif!

Dít was die wekroep van Straatsburg se Psalmboek in 1539. Het die ander latere bundels en met name die Afrikaanse Psalmboek van 1937 aan hierdie beginsels voldoen?

Die Afrikaanse Psalmboek 1937

In Suid-Afrika het die Psalmsang in die kerk sy eie geskiedenis gehad. Van 1652 tot 1775 – meer as 100 jaar – is die Psalmberyming van Datheen gebruik. Die Franse Hugenote (gemeente Drakenstein) het van 1688 af tot in die begin van die 18^de eeu die Psalmboek van Genève gebruik.

Die Psalmboek van 1773 is van 1775 af in die Gereformeerde gemeentes ingevoer. Dit was ’n Staatsberyming van Nederland, en het by sy voortreflikhede ook die gebreke van die 18^de-eeuse tydsgees gedra. Tog was hierdie boek die een waarmee die Voortrekkerpioniers die binnelande van Afrika ingetrek het. Saam met die Statebybel het dit per ossewa duisende kilometers deurgedring tot oor die ewenaar, in Kenia, in Tanzanië, Zimbabwe en Angola. Op die trekpaaie, in oerwoude en woestynvlaktes, is hierdie Nederlandse Psalms tot diep in die 20^ste eeu tot in die hart van Afrika gesing.

Maar intussen het daar ’n geweldige ding gebeur, ’n ding wat nie in een van die ander lande in die suidelike halfrond plaasgevind het nie: die nuwe Afrikaanse taal het reeds van die 18^de eeu af onder die kerkvolk ontstaan – nie ’n Hollandse dialek of ’n “patois” of ’n “kombuistaal” nie, maar ’n volwaardige, wetenskaplike taal, die jongste uit die Dietse stam, die mees moderne in die Germaanse taalfamilie en as ’n Afrikataal sterker as baie ander.

Toe kom die datum 11 Maart 1936. Op die dorp Bethulie in die Suid-Vrystaat vergader die sinode van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika. Daar word die nuwe Afrikaanse Psalmberyming van Totius in ontvangs geneem en goedgekeur om voortaan in al die gemeentes gebruik te word. Hoewel hierdie bundel al op 19 Februarie 1936 deur die gesamentlike “Kommissie van Reviseurs” van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika, die Nederduits-Gereformeerde Kerke van Suid-Afrika en die Nederduitsch Hervormde Kerk van Afrika goedgekeur is, word die Afrikaanse Psalmberyming met die melodieë eers in 1937 gepubliseer.

Vertalende digter – digtende vertaler uit Hebreeus

Het die Afrikaanse Psalmboek aan die eerste vereistes van die Straatsburgbundel beantwoord, naamlik om die beryming uit die oorspronklike Hebreeus te doen? Die antwoord is verrassend.

Hier het ’n unieke ding gebeur: Die man wat die 150 Psalms in Afrikaans moes omdig, was tegelykertyd vertaler van die Psalms uit Hebreeus en ook digter. Woord vir woord het hy elke Hebreeuse Psalm vir die Afrikaanse Bybelvertaling van 1933 deurgewerk. Met ander woorde: Totius se vertaling van die Psalms in Afrikaans vir die Afrikaanse Bybel het meteen die wetenskaplike grondslag vir die omdigting van die Hebreeuse Psalms in Afrikaans gelê. Vir die digter was hier dus nie ’n ander kenner van Hebreeus nodig, soos wat Marot (digter van sommige Straatsburg-Psalms) die Hebraïkus François Vatable nodig gehad het nie. Dit is selfs só dat die Afrikaanse Psalmboek in hierdie opsig (beryming uit Hebreeus) ’n voorsprong bo die Straatsburgbundel gehad het.

Opvallend is dit dat Totius, wat in sy tyd die hoogste roem vir sy digkuns ontvang het (waaronder twee keer die Hertzogprys – die hoogste erkenning vir poësie in Afrikaans, asook sewe eredoktorsgrade, onder meer die gemeentelike Universiteit van Amsterdam), self tydens ’n besoek aan Nederland die volgende oor die Psalmberyming verklaar het: “Die mense dink dat om Psalms te berym ’n saak van digkuns is. Allereerst is dit ’n saak van wetenskap.” Die Nederlandse digter Martinus Nijhoff het hierby aangesluit en eerlik sy standpunt gegee: “Ik kán het niet. Ik kan het beslist niet. Het is geen werk voor dichters.” Só kon dit gebeur dat Calvyn wat geen digter was nie, tog as kenner van Hebreeus vyf van die Psalms in die Straatsburgbundel besorg het.

Ons kan selfs verder gaan: By die Psalmberyming het Totius wat as vertaler van die Psalms die Hebreeuse teks woord vir woord deurgewerk het, eintlik as eksegeet (Skrifverklaarder) na vore getree – presies dieselfde as wat Calvyn self in Straatsburg gedoen het.

In die hele geskiedenis van Psalmberymings van die Reformasietyd af, is dit ’n unieke situasie. Met die Afrikaanse Psalmboek het ons ’n vertalende (teologies-wetenskaplike) digter wat meteen ’n digtende vertaler is. Totius is een van die weiniges in wie wetenskap en kuns in een mens saamgevoeg is. Kom ons gee ’n enkele voorbeeld waar die vertaalde Psalm in die Bybel buitengewoon getrou is aan die oorspronklike teks, en tog ’n wonderlike eenheid met die beryming (omdigting) vertoon:

Psalm 8 (uittreksel)

Bybelvertaling (1933)

^2. O HERE, onse Here, hoe heerlik is u Naam op die ganse aarde!  U wat u majesteit gelê het op die hemele.

^3. Uit die mond van kinders en suigelinge het U sterkte gegrondves, om u teëstanders ontwil, om die vyand en wraakgierige stil te maak.

^4. As ek u hemel aanskou, die werk van u vingers, die maan en die sterre wat U toeberei het –

^5. wat is die mens dat U aan hom dink, en die mensekind dat U hom besoek?

^6. U het hom ’n weinig minder gemaak as ’n goddelike wese en hom met eer en heerlikheid gekroon.

Psalmberyming (1937)

1.         Daar is geen land so ver of woes geleë,

geen strand, o Heer, of wilde waterweë,

geen hemelsfeer in die oneindigheid –

of orals blink u Naam en majesteit.

2.         U het, o Heer, wat troon oor alle dinge,

uit kindertaal en stem van suigelinge

u mag gegrond, sodat die mens moet swyg

wat, hoog van hart, uit wraakbegeerte dreig.

3.         As ek, o Heer, u nagtelike hemel

daarbo aanskou, die tint- en glansgewemel;

hoe, deur U toeberei, die skugter maan

met stille gang oor sterrevelde gaan –

4.         wat is die mens dat U hom gedenk het,

die mensekind wat U so ryk beskenk het!

Met eer en heerlikheid is hy gekroon,

skaars minder as die eng’le om u troon.

(Volgende keer: 400 jaar ná Straatsburg.)

4. 400 jaar ná Straatsburg

Tussen die Psalmboek van Straatsburg (1539) en die Afrikaanse Psalmboek (1937) lê daar vier eeue! Talle Psalmberymings in verskillende lande het hulle verskynings gemaak. Die pad van Straatsburg na Genève was ’n wonderlike ontwikkeling. Van 1562 af het die Psalmbundel van Calvyn internasionaal geword. Die vlugtende Hugenote het die Geneefse bundel in alle rigtings gedra: oor verskillende lande in Europa en tot in Suid-Afrika. Via Nederland het die Afrikaanse Psalmboek sy geskiedenis gehad: Marnix van St. Aldegonde, Datheen en die Staatsberyming van 1773. En op hierdie pad vind ons ook Vondel en Camphuysen. Straatsburg was die moederbundel.

En na 400 jaar? Totius, die berymer van die Afrikaanse Psalms, skryf in 1937: “Dankbaar is gebruik gemaak, veral by die ‘bekende Psalms’, van die onder ons bekende en veelsins uitnemende Hollandse Psalmberyming. Dan het ook Marnix, Vondel, Camphuysen en andere hulle kostelike bydrae gelewer …” Die beginsel bly egter deurgaans: Wat sê die Hebreeus?

Die fondamente is by Straatsburg gelê; in Potchefstroom het Totius na 400 jaar voortgebou. Die digter sê verder: “Dit was my strewe om dié ou goud vir die kerke van Suid-Afrika nie verlore te laat gaan nie.”

Geen bloemlesing nie, maar één styl

Calvyn se beginsel in Straatsburg was dat by hom dit “nimmer te doen is geweest om daarvoor (die Psalmberyming) een bloemlezing te maken uit het werk der toenmalige dichters. Hy heefte wel na verzen gezocht, maar Calvijn was geen man voor ‘mengelwerken’.” So verklaar H Hasper, die man wat sekerlik nog die grootste navorsing oor Calvyn se beginsels oor die kerksang gemaak het.

En die Afrikaanse Psalmboek? Hier het ons die grootste poging van “geen bloemlesing nie”, maar één styl – één enkele digter.

Maar hierdie Straatsburgse beginsel van “geen bloemlesing nie” en “één styl” is tog in die Afrikaanse beryming van buite bedreig – deur ’n interkerklike kommissie wat “van beter weet” en die digter met kerklike gesag onder druk geplaas het. (Lees my dokumentêre navorsing hieroor in Dit is Totius, pp. 168-178 onder die opskrif “Onderlinge twiste en kleinlike vooroordele”.) Die digter het dit self nooit gesê nie, maar uit wat die betrokke kerklike kommissie in die Voorwoord skryf dat hulle “meermale ingrypende wysigings” in die teks aan die digter voorgelê het, laat baie vrae ontstaan – veral as die gegewens uit die argief nagegaan word.

Hieroor – veranderings aan die teks van die digter deur ’n kerklike kommissie – skryf ’n Nederlandse kritikus: “En wanneer we dan verder lezen hoe Totius ‘met vriendelike bereidwilligheid’ reageerde op ‘voorgestelde emendasies’, dan vrezen we toch, dat de dichter hier te ver ging, en met zijn, door de commissie zozeer geprezen ‘vriendelike bereidwilligheid’ min of meer verraad pleegde aan de dichterlijke vrijheid.”

Een ding is baie duidelik: In Straatsburg het Calvyn ’n vry hand gehad. Hy was nie aan ’n “kerklike kommissie” van sinodes onderwerp nie. Daar is nie van buite voortdurend oor sy skouer geloer of hy sy werk volgens ’n bepaalde smaak doen nie. Met Totius was dit anders. Die hele “kerklike” geskiedenis van die Afrikaanse Psalmberyming was vir hom ’n lydingspad en ’n pynlike weg van selfverloëning onder sy eie mense.

Bewaring van die Oosterse koloriet

Hasper identifiseer die bewaring van die oorspronklike Oosterse beelde en segswyses (koloriet) as een van Calvyn se beginsels vir ’n Psalmberyming. ’n Tipiese voorbeeld waar die Oosterse beeld uit die land van Palestina verwaarloos is, vind ons in twee Nederlandse berymings van Psalm 42. Die Psalmboek van 1773 begin met die woorde:

Hijgend hert, de jagt ontkomen,

Schreeuwt met sterker naar ’t genot

Van de frissche waterstromen …

In Camphuysen se beryming van dieselfde gedeelte word selfs “honde” vir die jag op die wildsbok ingeskakel:

Een dorstig hert dat voor den honden vlied,

Verlangt zoo zeer na ’t versche water niet

Als mijn gemoed dat troost van U verbeyd.

Totius doen dit soos volg:

Soos ’n hert in dorre streke

Skreeuend dors na die genot

Van die helder waterbeke,

Skreeu my siel na U, o God!

Die Nederlander met sy land vol water het hom nie in die werklike beeld van die land van die Bybel ingeleef nie. Daar is vir hom maar één moontlike rede waarom die wildsbok (hert) so kan hyg van dors: as op hom gejag word of as hy vir diere (honde) moet vlug en geen geleentheid het om water te drink nie. Totius egter, wat leef in ’n land met ’n soortgelyke natuur as Palestina, kan in baie Psalms ’n deurleefde vertolking gee: die versengende hitte van “die son wat op jou trekpad staan”, die onherbergsame woestyn met sy “dorre streke” wat vertel van die Negeb (die woestyn van Judea). In Suid-Afrika het Totius hierdie selfde omstandighede beleef. Of dink aan Psalm 29 wat in ’n Hoëveldse donderstorm in die somer dieselfde beelde laat sien:

Dis die Heer se stem wat vuur

Uit die donderwolke stuur

Bliksempyle skiet Hy neer,

Kades bewe van dié weer.

(Volgende keer: Melodieë van die Afrikaanse Psalmboek)

5. Melodieë van die Afrikaanse Psalmboek (1937) – ’n deformasie?

Calvyn se vereistes vir musiek volgens sy uitsprake in die kerk is duidelik:

Die melodieë moet waardig wees om in die erediens te sing. Soos wat wyn deur ’n tregter in die vat gegooi word, so word woorde deur die melodie in die hart gegiet. As die melodie sleg is, sal gif en verderf maklik indring. Die melodie is die konsentrator van die woorde. Dit staan in diens van die woorde om die hart in die regte rigting te buig.

By al die pragtige dinge wat daar van die Afrikaanse Psalmboek van 1937 in vergelyking met die Straatsburgbundel gesê kan word, is daar ook die tragiese donker kant. Daar was groot kritiek in Suid-Afrika en in die buiteland. Dit kom op die volgende neer: die melodieë was geen terugkeer na die oorspronklike beginsels van die Reformasie, inteendeel, die afwyking het net groter geword.

Die digter Totius was nie die skuldige nie – sy beryming was puik en hoogstaande, maar alweer was dit ’n interkerklike kommissie wat in 1935 hulle wil deurgedruk het. Van die oorspronklike Geneefse melodieë het slegs sewentig oorgebly, waarvan sommige nog gewysig is. ’n Groot aantal verskillende komponiste, waarvan sommige onder invloed van die negentiende-eeuse Piëtisme en die Engelse Metodistiese Hymn en die Hallelujaboek gekom het, het vir die res van die melodieë gesorg.

Wat was die gevolg? Waar die beryming van die Afrikaanse Psalms in 1937 hoog geroem is, moes die melodieë, veral van Nederlandse kant, felle kritiek verduur. DWL Milo noem die musikale gedeelte van hierdie Afrikaanse Psalmboek “een misselijk conglomeraat van recht-, vrij- en loszinnige melodieën”. Hy wys verder op die verminking (ritmies en melodies) van die ou melodieë en spreek sy argwaan teen die nuwe melodieë uit: “Een ander voorbeeld geeft Psalm 130. Hier is het een melodie, die voor een kampliedjie of wandelmars geschikt is, maar het nu voor Ps. 130 ‘E profundis’ moet doen. Men zinge de kostbare woorden van Totius: ‘Uit dieptes, gans verlore’ … en men constatere zelf, hoe deze psalm door de profane melodie ‘onsingbaar ook nie melodieus nie’ geworden is.” Psalm 2 beskou Milo as ’n “ordinaire mars” en die isometriese melodieë as ’n “categorie slepende, zeurige, isorhythmische brouwsels”.

Hasper (die outoriteit oor Calvyn se beginsels vir die kerksang) sê “dat de prachtige Psalmberijmingen van Prof. JD du Toit helaas niet op uitsluitend verheven melodieën de harten zal vervoeren”. G van de Leeuw konstateer: “Helaas hebben onze Afrikaanse broeders vele prachtige psalmwijzen vervangen door zg. ‘nuwe wysies’, die niet alle slecht, maar zonder uitzondering ver beneden het peil van de oude zijn.”

Dit is egter nie alleen in die buiteland dat die Afrikaanse Psalmboek van 1937 striemende kritiek vir sy musiek moes verduur nie. Die bekende Afrikaanse digter WEG Louw kom in skerp reaksie teen die feit “dat die Geneefse psalmmelodieë, nadat hulle byna 300 jaar lank ook in ons land gebruik is, vir ánder, minderwaardige en dikwels volkome onwaardige melodieë verruil” is. Die digter Louw se verontwaardiging is baie groot: “… dat één of meer mense sou faal, dit is alleen menslik en verstaanbaar; maar dat ’n hele geslag kon gefaal het – nie slegs uit onwetenheid nie, hoewel dié element altyd aanwesig was, maar ook opsetlik, uit oortuiging en daarom selfs met ’n soort koppige blymoedigheid – dit is ’n gedagte só verskriklik, dat ’n mens huiwer om te dink aan die straf wat dit sou kon meebring.”

Totius se “Enige gesange”

In die Straatsburgse “Alcuns Psealmus et Cantiques” (die eerste Gereformeerde Psalmboek) is daar, behalwe die negentien Psalms, nog drie berymings, naamlik die Lofsang van Simeon, die Tien Gebooie en die Credo (“12 Artikels”, onberymd). In die Afrikaanse Psalmboek van 1937 is ooreenkomstig artikel 69 van die Dordtse Sinode (1618-19) ook nog die lofsange van Maria en Sagaria. Ook dit is deur Totius berym.

Sy beginselstandpunt was dat, behalwe die Psalms, alleen “Skrifberyminge” in die erediens gesing mag word. In latere uitgawes van die Afrikaanse Psalmboek is hierdie Skrifberyminge tot meer as vyftig uitgebrei – meeste deur Totius berym. Die besluit van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika in 1876 lui soos volg: “De Synode der Gereformeerde Kerk in Zuid-Afrika stelt vast, overeenkomstig art. 69 harer kerkorde: dat bij den openbaren godsdienst alleen zullen gezongen worden de 150 Psalmen Davids gezangen van welke de tekst in Gods Woord staat uitgedrukt” (Sinode 1876, art. 87).

“Il n’y a livre …”

In die Franse uitgawe van Calvyn se kommentaar op die Psalms is daar ’n uitdrukking wat hy herhaaldelik gebruik: “Il n’y a livre …” – daar is geen boek … Wat hy bedoel is dat daar geen boek soos die Psalms is nie. Onder andere prys hy die Psalmboek soos volg:

·        Daar is geen boek waarin die mens duideliker en mooier lofprysings vind oor God se besondere genadegawes en al sy werke nie.

·        Daar is geen boek waarin meer bevrydinge, meer getuienisse en ervarings van God se voorsienigheid en vaderlike sorg oor ons vertel word nie.

·        Daar is geen boek waarin die manier om God te loof, volmaakter onderwys word en waarin ons vuriger gedryf word in die oefening van godsvrug nie.

·        Daar is geen boek soos die Psalms wat so vol van onderwysinge is om ons lewens te vorm tot heiligheid, regskapenheid en geregtigheid nie.

Lees ’n mens hierdie Voorwoord van Calvyn van sy kommentaar op die Psalms, dan laat dit jou dink aan die magtige, forse klank van ’n groot orrel waar al die registers oopgetrek word en die uitsprake oor die Psalms groei tot ’n grootse crescendo as hy nog ’n keer kom met sy “Il n’y a livre …: “Daar is geen boek waarin ons die manier om God te loof, beter vind nie!”

Hierdie boek het God vir sy kerk gegee – in Straatsburg 1539 in die somer van die Reformasie, en in Suid-Afrika in 1937 in die lente van die Afrikaanse taal.